اين باشد كه « قتل واحدى از مجموع برابر است با قتل مجموع به استثناء اين واحد » ، معنايش اين مىشود كه بگوئيم « هر كس مثلا يك ايرانى را بكشد برابر است با اينكه همه ژاپنىها را كشته باشد » ، « 1 » و اين معنا معنايى است سخيف و سست و غرض از كلام را هم كه در مقام بيان اهميت اين ظلم است ، به كلى تباه مىكند ، علاوه بر اين آيه شريفه مطلق است ، هم صورتى را كه فرض شد شامل است و هم غير آن را ، يعنى بدون استثناء فرد مقتول ، استثنايى كه اين احتمال را دفع كند مىفرمايد : * ( « فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً » ) * . و اين اشكال را نمىتوان به امثال پاسخى كه بعضى داده‌اند دفع كرد آنها گفته‌اند : مراد از آيه ، « معادله از حيث عقوبت » و يا حد اقل « مضاعف بودن عذاب » و يا امثال آن است « 2 » ، و كافى نبودن اين پاسخ ظاهر و روشن است . جوابى كه از اين دو اشكال داده‌ايم اين است كه جمله : * ( « مَنْ قَتَلَ نَفْساً ) * . . . * ( فَكَأَنَّما قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً » ) * كنايه است از اينكه ناس و يا انسانها همگى يك حقيقتند ، حقيقتى كه در همه يكى است ، يعنى يك فرد از انسانها و همه انسانها در آن حقيقت مساويند ، پس اگر كسى به يكى از انسانها سوء قصد كند گويى به همه سوء قصد كرده است ، زيرا كه به انسانيت سوء قصد كرده كه در همه يكى است ، نظير آب كه وقتى در بين ظرفهاى بىشمارى تقسيم شود اگر كسى بخواهد يكى از آن ظرفها را بنوشد آب نوشيده و آن يك ظرف را بدان جهت كه آب است خالى كرده است و آنچه در ظرفهاى ديگر قرار دارد ( بدان جهت كه آب است ) چيزى زائد بر محتواى آن ظرف ندارد ، پس كسى كه محتواى يك ظرف را نوشيده مثل اين است كه محتواى همه ظرفها را نوشيده است ، بنا بر اين جمله : * ( « مَنْ قَتَلَ . . . » ) * كنايه است در صورت تشبيه ، و هيچيك از آن دو اشكال بر آن وارد نيست ، چون بناى آن دو اشكال و اساسش اين است كه آيه شريفه تشبيهى بسيط و بدون كنايه باشد ، و در نتيجه هر قدر عدد مشبه بيشتر شود وجه شباهت نيز بيشتر مىگردد ، بله اگر مانند تشبيه بسيط بود جا داشت كه حق با آقايان باشد ، براى اينكه در چنين فرضى اگر يك « مشبه » برابر همه « مشبه ها » بود معنا فاسد مىشد و مثل اين مىشد كه كسى كه مىخواهد بگويد مثلا مردم فلان قبيله شجاعند بگويد يك نفر از آنها نيرويى برابر يك بشر دارد و نيروى همه افراد قبيله نيز مساوى است با نيروى يك بشر . و اما جمله بعدى آيه شريفه كه مىفرموده : * ( « وَمَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً » ) *

--> ( 1 ) التفسير الكبير ج 11 - 12 - ص 212 . ( 2 ) غرائب القرآن ج 6 ص 85 .